Historie opde Dam

Nienoord is een landgoed in Leek, dat vooral bekend is van de voormalige borg Nienoord, de oorspronkelijke borg is gebouwd in 1525 door de familie Van Ewsum. In de beginjaren van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) werd de borg ingenomen door de Spanjaarden. De mannen van Wigbold van Ewsum, heer van Nienoord, belegerden de borg. Uiteindelijk slaagden ze erin de vlag van Nienoord weer op de borg te plaatsen en trokken de Spanjaarden zich terug. Leek is ontstaan bij de schans die er tijdens deze oorlog werd aangelegd. De naam is ontleend aan de beek de Lek (of Leke) en heet op kaarten uit het midden van de 19e eeuw nog “De Leek”. Vandaag de dag noemen nog vele ‘Leeksters’ hun dorp De Leek.
De Friese wortels van het dorp Leek komen terug in de naam van het winkelcentrum ‘Liekeblom’, de Leeksterbloem vernoemd naar de prijs bij een schaatswedstrijd gehouden rondom het coulisselandschap die vroeger deel uitmaakten van uitlopers van de Friese Wouden.
In het centrum van Leek is een kleine kerk gevestigd, die als kapel van de vroegere bewoners van Nienoord kan worden beschouwd. De kerk van Nienoord is de kerk van Midwolde, waar zich ook het praalgraf van Carel Hieronymus van In- en Kniphuisen en zijn echtgenote Anna van Ewsum bevindt.
De Franse tijd in Nederland, ook wel de Frans-Bataafse tijd genoemd, was de periode van 1795 tot 1813, waarin het grootste deel van het tegenwoordige Nederland een vazalstaat was van Frankrijk en vanaf 1810 een onderdeel van het Eerste Franse Keizerrijk.
Het waren de Fransen die de zogenaamde ‘mairies’, gemeenten invoerden in de bestuursorganisatie. Na deze Franse periode werden de gemeenten gehandhaafd. Burgemeester, gemeenteraad en gemeenteambtenaren hadden ruimte nodig om hun werk te verrichten en men besloot hiervoor een zaal te huren in het plaatselijke café.
Tussen 1811 en 1829 was het gemeentebestuur gehuisvest op deze locatie om in 1938 haar intrede te nemen in haar huidige pand aan de Tolberterstraat 66. Vóór 1795 was het pand het Regthuis.
Op de locatie van dit Oude Gemeentehuis bevindt zich nu Grand Café Restaurant opde Dam.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn er veel bezittingen en huizen van joden geconfisqueerd. Ter nagedachtenis aan 71 gedeporteerden werd er de Samuel Levie Stichting opgericht. Deze stichting beheert nu in het voormalige schooltje een museum. In Leek is ook nog een oude joodse begraafplaats.
Leek is voornamelijk bekend van landgoed Nienoord met een stijlvolle, adellijke en monumentale Groninger borg, het Nationaal Rijtuigmuseum met een befaamde nationale collectie rijtuigen, een fraaie kasteeltuin met een heuse schelpengrot.
Daarnaast is er een groot, deels overdekt, zwembad, een midgetgolfbaann een windhondenrenbaan die in de winter als ijsbaan gebruikt wordt en een openluchttheater. Op het landgoed bevindt zich verder nog een familiepark met onder andere modeltreinen in verschillende schalen, kinderboerderij, een speeltuin.